Open Access

'Open Access' staat voor de vrije toegang van digitale informatiebronnen. Open Access is er op gericht dat wetenschappelijke informatiebronnen, zoals tijdschriftartikelen, proefschriften, boeken, databanken en digitale objecten, vrij toegankelijk worden voor iedereen op internet. Er zou geen enkele financiële, wettelijke of technische belemmering mogen zijn bij de consultatie, het printen, downloaden of verspreiden van de informatie. De enige beperking voor het gebruik bestaat erin dat de auteurs controle zouden behouden op de integriteit van hun werk, het recht op erkenning en het juist citeren ervan. Er zijn steeds meer tijdschriften die via Open Access volledig of gedeeltelijk toegankelijk zijn. Hierbij is de informatie gratis voor de lezer en betaalt in vele gevallen de auteur voor het beschikbaar stellen van de publicatie op het internet. Verder richten instellingen zoals universiteiten en onderzoeksinstellingen zogenaamde digitale repositories in. Hierin zijn de wetenschappelijk onderzoekresultaten van een instituut, land of uit een bepaald vakgebied voor iedereen vrij toegankelijk.

• het artikel wordt wereldwijd en vrij toegankelijk gepubliceerd en kan door iedereen zonder belemmering geconsulteerd worden
• de toegankelijkheid wordt niet beperkt door het budget van de bibliotheek of de rijkdom van het land waarin de onderzoeker zich bevindt
• de ruime beschikbaarheid en de centrale archivering van onderzoeksartikels verbeteren het zoeken naar literatuur en vergemakkelijkt de metanalyse van data
• de resultaten van onderzoek dat door de overheid wordt gesubsidieerd zijn bereikbaar voor iedereen en niet enkel voor diegenen die toegang hebben tot de verschillende tijdschriften
• verschillende studies wijzen uit dat de citatie-impact van open access artikels groter is dan van niet open access artikels

Enkele vaststellingen:

• het grootste deel van het wetenschappelijk onderzoek wordt gesubsidieerd door de overheid
• de auteur betaalt een significante som aan de uitgever om zijn/haar artikel te publiceren
• de auteur betaalt nog eens extra wanneer hij overdrukken wenst om zijn eigen werk te verspreiden en verliest dikwijls zijn auteursrechten t.v.v. de uitgever
• de uitgever rekent de bibliotheken en individuele gebruikers grote sommen aan om diezelfde publicaties te kunnen raadplegen

Dit gegeven, de zogenaamde 'journals crisis', leidt er toe dat bibliotheken drastisch moeten snoeien in hun informatieaanbod. Onderzoeksgeld wordt hierdoor tot 2 (of zelfs 3) maal toe aangewend om onderzoeksresultaten bekend te maken.

• DOAJ: Directory of Open Access Journals, een platform met ongeveer 6000 open access journals (alle wetenschapsdomeinen).
• Open J-Gate: een zoekmachine voor meer dan 8200 open acces tijdschriften (alle wetenschapsdomeinen).
• BioMed Central: een open access uitgever met meer dan 100 tijdschriften in het domein van de geneeskunde en biologie. Artikels uit de tijdschriften worden ook op andere platforms aangeboden.
• Public Library of Science (PloS): een non-profit organisatie die ijvert voor Open Access publishing en zelf enkele tijdschriften uitgeeft waaronder PloS Biology en PloS Medicine.
• Free Medical Journals: een overzicht van meer dan 1400 gratis biomedische tijdschriften, een uitgave van Amedeo.

• FreeBooks4Doctors!: meer dan 650 gratis online medische boeken, een uitgave van Amedeo.
• Bookshelf: enkele tientallen biomedische standaardwerken, uitgave van NCBI (onderdeel van Entrez databases).

Digital repositories zijn digitale verzamelplaatsen voor informatie. De informatie is gratis en wordt op verschillende manieren aangeboden. Sommige repositories bieden wetenschappelijke informatie van de eigen medewerkers, zogenaamde institutionele repositories, andere staan dan weer open voor alle auteurs en kunnen focussen op één of meerdere wetenschapsdomeinen. Ze bevatten niet noodzakelijk peer reviewed informatie en de inhoud kan bestaan uit preprints en/of post-prints.

• OpenDOAR: The Directory of Open Access Repositories, een ideaal startpunt voor het zoeken naar academische repositories, een uitgave van de Lund University.
• PubMed Central: een gratis digitaal archief voor tijdschriften en artikels uit de biomedische wetenschappen. Een uitgave van the U.S. National Institutes of Health (NIH) in samenwerking met talloze uitgevers.
• CogPrints: Cognitive Sciences Open Archive.
• JournalReview: een open access archief voor reviews en discussie van medische literatuur, vergelijkbaar met online journal clubs.
• OpenMED@NIC: medisch open archive waar elke auteur gratis teksten kan zelf-archiveren.
• LIRIAS: academische bibliografie en institutional repository van de K.U.Leuven, diverse informatie.
• UGent Institutional Archive: institutional repository van de Universiteit Gent, diverse informatie.
• Narcis: een institutional repository van Nederlandse instellingen. Diverse digitale bestanden.
• HEAL: repository met digitale leerobjecten voor health sciences.

• Public Library of Science - FAQ
• Lees een uitgebreide bijdrage over Open Access op Wikipedia (Engels).
• JULIET:
  • somt de onderzoeksfondsen op volgens hun beleid rond open access archivering, publiceren en verspreiden van de data
  • analyseert wetenschappelijke onderzoeksfondsen en onderzoekscontracten
  • vat de voorwaarden omtrent open access voor artikels (onderzoeksdata) samen
  • beoordeelt het beleid omtrent die voorwaarden
  • wordt gebruikt door onderzoekers, overheden, uitgevers, sponsors, onderzoeksondersteunende diensten
  • ondersteunt de naleving, de workflow en het beleidsontwikkeling
• RoMEO:

  Databank van tijdschriften met informatie over het copyrightbeleid van de uitgevers en de archiveringsmogelijkheden van preprints en postprints
  In RoMEO kan men zoeken op:

  • uitgeversnaam
  • tijdschrifftitel
  • ISSN

De bibliotheek besteedt in haar nieuwsblog ook de nodige aandacht aan de evoluties binnen de Open Access beweging en aan nieuwe gratis informatiebronnen. Lees op onze nieuwsblog de meest recente artikels over Open Access.