BibWeb flink uitgebreid

De resultaten daarvan bent u nu  aan het bekijken op het web ...

De Centrale Bibliotheek, de bibliotheken van de campus Gedragswetenschappen, Geesteswetenschappen en Biomedische wetenschappen en van de campus Kortrijk zijn nu bijna helemaal afgewerkt. Voor de bibliotheken van de nieuwe campusbibliotheek Exacte wetenschappen wordt met het oog op hun nakende reorganisatie nog wat gewacht. De pagina’s van de faculteitsbibliotheek Letteren dienen als oefenveld voor de toepassing van de nieuwe K.U.Leuven-huisstijl op bibliotheekpagina’s.
Tot nu toe werden er een kleine 600 pagina’s aangemaakt, met daarin voor ongeveer 3,5 megabyte tekst en ongeveer 5,5 megabyte grafische elementen. Er is dus al heel wat informatie beschikbaar voor zowel bibliotheekgebruikers als bibliothecarissen van de Leuvense Universiteitsbibliotheek. Een deel van die informatie is heel statisch, zoals openingstijden en sluitingsdagen, adressen, gegevens van contactpersonen, enz.. Maar een deel is ook heel dynamisch: men probeert nieuwigheden en weetjes zo snel mogelijk langs het web aan te kondigen en toe te lichten (zoals bv. het proefproject met elektronische tijdschriften). Men kan er  ook heel wat handige lijsten vinden, bv. van de meest nuttige elektronische informatiebronnen die in een bepaalde bibliotheek ter beschikking van de gebruiker staan. Vaak biedt de bibliothecaris zelf in een Leidraad voor opzoekingen een overzicht aan van wat hij als de meest voor de hand liggende informatiebronnen voor opzoekingen in zijn vakgebied beschouwt. Voor wie een meer omvattend beeld wil van de elektronische informatiebronnen die aan de hele K.U.Leuven beschikbaar zijn, werd er een algemeen overzicht opgesteld. Dit wordt aangeboden in een alfabetische lijst en in een lijst naar onderwerp. U kan deze lijst raadplegen door onderaan het scherm Databanken aan te klikken. Bij elke titel is er een korte uitleg over inhoud en toegankelijkheid. Databanken die langs de ERL-server (Electronic Reference Library) worden aangeboden zijn rechtstreeks aanspreekbaar vanuit de webpagina’s. Om technische redenen kan dit nog niet voor de cd-roms die op lokale netwerken worden aangeboden, zoals we dat bv. kennen in de Executive Lounge van de Gentse UB. Wel blijkt uit het overzicht dat de Leuvense Universiteitsbibliotheek zeker niet achteraan bengelt wat het aantal aangeboden elektronische bronnen betreft.
Deze pagina’s zijn ontworpen om de bibliothecaris werk uit handen te nemen. Bezoekers kunnen van tevoren en van op afstand informatie verzamelen over de bibliotheek waar zij naartoe willen; bezoekers die zich al in de bibliotheek bevinden kunnen voor bepaalde inlichtingen of het verder uitdiepen van informatie voor het scherm plaatsnemen. Alleen al met dit doel vragen we dat overal zoveel mogelijk pc’s als standaard startpagina de homepage van de betreffende bibliotheek zouden krijgen (wat makkelijk in de browser ingesteld kan worden). We vragen ieders medewerking om deze pagina’s beter te leren kennen, ze te gebruiken en het gebruik ervan aan de bezoekers van de verschillende bibliotheken aan te raden.

1. Wat is een databank ?

De Europese richtlijn definieert een databank met drie elementen :

• het is een verzameling (‘compilatie’ zegt het Belgische wetsontwerp) van werken, gegevens of andere zelfstandige elementen

• die systematisch of methodisch zijn geordend

• en afzonderlijk met elektronische middelen of anderszins toegankelijk zijn (art. 1, 2 richtlijn 11.3.96).

Op te merken valt dat de definitie niet enkel op elektronische databanken slaat. Een kaartcatalogus bijv. is ook een databank. Dat leidt naar de vraag die voor bibliotheken zeer belangrijk kan zijn: als het de bedoeling is databanken te beschermen, wat valt er dan allemaal onder? Is bv. een tijdschrift een databank ?

2. Waarom een databank beschermen ?

De grondgedachte van het auteursrecht is dat de creativiteit van de schrijver of kunstenaar wordt beschermd. Welke is echter de creativiteit van de auteur van een databank ? Datgene wat de databank bevat, is het werk van anderen, en dat wordt al beschermd door de wetgeving. Het enige wat origineel kan zijn aan een databank, is de constructie ervan: de selectie van de gegevens, de ordening   en het programma dat het mogelijk maakt een bepaald gegeven op te zoeken. De wetgeving op de rechtsbescherming van de databanken maakt dan ook een onderscheid tussen enerzijds het auteursrecht dat enkel slaat op de constructie van de databank, wanneer die ‘door de keuze of de rangschikking van de stof een eigen intellectuele schepping van de maker vormen’ (art. 3, 1 van de Richtlijn van 11.3.1996), en anderzijds de inhoud van de databank, waarvoor een eigen soort recht wordt gecreëerd, een recht ‘sui genesis’.

3. Wat is een kopie uit een databank ?

De term ‘kopiëren’ wordt als zodanig niet direct aangewend. Het begrip wordt opgesplitst in twee specifieke toepassingen waarvoor termen ‘opvragen’ en ‘hergebruik’ worden geïntroduceerd.
Het opvragen is de permanente of tijdelijke overbrenging van de inhoud van een databank of van een substantieel deel ervan op een andere drager, ongeacht op welke wijze en in welke vorm. Openbare uitlening wordt niet als opvragen beschouwd.
Hergebruik is elke vorm van het aan het publiek ter beschikking stellen van de inhoud van een databank of van een substantieel deel ervan, door verspreiding van kopieën, verhuur, online transmissie of in een andere vorm. Openbare uitlening wordt niet als een hergebruik beschouwd. (art. 2 wetsontwerp, art. 7, 2 van de richtlijn).
In de regel kunnen we zeggen dat wat een gebruiker doet, ‘opvragen’ is, en dat wat de bibliotheek doet, ‘hergebruiken’ is. Essentieel is dat de gebruiker niet kan opvragen vooraleer de bibliotheek eerst ‘hergebruikt’ heeft, d.w.z. ‘de inhoud van een databank aan het publiek ter beschikking heeft gesteld’.

4. Wat mag en wat mag niet ?

4.1. Auteursrecht

De ‘intellectuele schepping’ van de databank, ‘door de keuze of de rangschikking van de stof’, is voorwerp van het auteursrecht. Dit gebeurt door de bestaande Wet van 30 juni 1994 uit te breiden met bepalingen over databanken. Dit betekent dat het eigene van de databank (keuze van de gegevens, rangschikking van de stof) niet mag worden overgenomen zonder toestemming van de auteur.
Normaal moet dit ook betekenen dat ook de uitzonderingen, waardoor de auteur de reproductie van zijn werk niet kan verbieden, van toepassing moeten worden gemaakt op databanken. Dat is echter niet helemaal zo. In de auteurswet gelden de uitzonderingen voor privé-gebruik, onderwijs en onderzoek. Wat databanken betreft, valt de uitzondering voor privé-gebruik weg als het om een elektronische databank gaat. Ieder privé-gebruik, buiten de sfeer van onderwijs en onderzoek, is verboden. Het vergt de toestemming van de auteur.
Waarom die beperking op de uitzonderingsregels? We hebben het als volgt horen uitleggen door een adviseur van een uitgever. ‘Veronderstel dat iemand een speld zoekt in een hooiberg. Dank zij de zoeksoftware die aan de databank verbonden is wordt hij recht naar die speld geleid. Dat is een intellectuele creatie. Daarin is geïnvesteerd. Daarvoor moet dus ook betaald worden’.

4.2. Recht sui generis

Dit recht slaat dus op de inhoud van de databank. ‘De fabrikant van een databank...heeft het recht het opvragen of het hergebruik van het geheel of van een in kwalitatief of kwantitatief opzicht substantieel deel van de inhoud van die databank te verbieden’. In de praktijk bekent dit: je krijgt toelating tot de databank als je betaalt.
En zijn er uitzonderingen voor onderwijs? Ja. Maar : die uitzondering geldt voor de ‘rechtmatige gebruiker’ en ze slaat enkel op het ‘opvragen’. Wie is een rechtmatige gebruiker? Degene die gedekt wordt door een licentie. En wat is opvragen? Iets wat alleen maar kan nadat de databank aan het publiek ter beschikking is gesteld en werd ‘hergebruikt’. En daarop, op het hergebruik, zijn geen uitzonderingen. Het kan enkel mits toestemming van de leverancier van de databank.

5. Wat betekenen de uitzonderingen voor het beginsel ‘recht op kennis’?

Zolang het auteursrecht alleen betrekking had op gedrukte informatie, was er een aanvaardbaar evenwicht tussen het recht van de auteurs om de reproductie van hun werken te verbieden en het recht op informatie. Dit werd geregeld door ‘de uitzonderingen’ op het recht van de auteur.
Bij databanken hebben die uitzonderingen hun ware betekenis verloren. Voor bibliotheken bestaan er geen uitzonderingen. Ze zullen altijd de toelating van de databankproducent nodig hebben om ze ter beschikking te mogen stellen en dus in de meeste gevallen moeten betalen voor een licentie. Geen informatie als je niet betaalt. Dat is de situatie. Het recht op kennis wordt dus zeer duidelijk bedreigd. Het risico dat de kwaliteit van een opleiding afhankelijk wordt van de mate waarin de student of zijn instelling kunnen betalen, is zeer reëel.
De volgende twee jaar zal er hard gebakkeleid worden over de nieuwe Europese richtlijn die de verschillende toepassingen van het auteursrecht moet harmoniseren. Het is een laatste kans om van ons af te bijten om het recht op kennis veilig te stellen.